رهنمای دانشجو

فضایی برای گفتگوی صمیمی و پرسش و پاسخ دانشجویان عزیز

رهنمای دانشجو

فضایی برای گفتگوی صمیمی و پرسش و پاسخ دانشجویان عزیز

رهنمای دانشجو
۰۷ ارديبهشت ۸۹ ، ۰۷:۱۸

کتابشناسی توصیفی فلسفه اخلاق

کتابشناسی توصیفی فلسفه اخلاق

 


مقدمه

فلسفه، به هر معنی که باشد، در قرن حاضر به دو بخش اساسی تقسیم شده است: 1.فلسفه مطلق، که به واقع فلسفه مطلق است; 2. فلسفه مضاف، که حاصل اضافه شدن فلسفه به یک رشته علمی است. فلسفه مضاف اقسام متعددی دارد; مانند فلسفه تاریخ، فلسفه هنر، فلسفه ادبیات، فلسفه علم، فلسفه حقوق، فلسفه دین، فلسفه اخلاق و امثال آن.

فلسفه مضاف عبارت است از بحث و بررسی فلسفی در یکی از شاخه های علوم است. در پرتو فلسفه مضاف، موضوع آن علم را بهتر می توان درک کرد; مثلا در پرتوفلسفه تاریخ، تاریخ رابهترمی توان درک کرد ودر پرتوفلسفه اخلاق، اخلاق را.

فلسفه اخلاق نام جدیدی است بر موضوعی قدیمی که جوانه های آن در میان یونانیان و مسلمانان بوده، اما شکوفایی آن به اوایل قرن بیستم می رسد. به عبارت روشنترآنکه فلسفه اخلاق، به صورت دانشی مستقل، باانتشارکتاب جرج ادواردمورتحت عنوان مبانی اخلاق، (Principa Ethica) درسال 1903 م. پابه عرصه ظهورنهاد.

فلسفه اخلاق عهده دار تحقیق درباره مبادی علم اخلاق است. در علم اخلاق،گفته می شود که کاری خوب و چه کاری بد است; اما در فلسفه اخلاق، گفته می شودکه خوب و بد ریشه در کجا دارد و ملاک تقسیم کارها به خوب و بد چیست و چراکاری خوب و کار دیگری بد دانسته می شود.

از هنگامی که دانش جدیدی با عنوان «فلسفه اخلاق » ظهور کرد، هم به مسائلی پرداخته شده که در گذشته مورد غفلت عالمان اخلاقی بوده و هم به مسائلی که درگذشته، جسته و گریخته و به صورت غیر منقح، مطرح می شده، سر و سامان وصورت منظمی داده شده است; مثلا، عالمان اسلامی، در گذشته برخی از مسائل فلسفه اخلاق را در فلسفه، برخی را در کلام و برخی را در اصول فقه بررسی می کرده اند; اما امروزه فلسفه اخلاق خود همه این مسائل را مورد بررسی قرارمی دهد که از رهگذر آن، فواید بی شماری نصیب علم گردیده است. به دیگر بیان،چون در گذشته، برخی از مسائل فلسفه اخلاق در لابلای چند علم مطرح می شده،صورت منقح و مشخصی نداشته; اما از هنگامی که این مسائل در ذیل یک علم (فلسفه اخلاق) مطرح شده،سر وسامان یافته است. به علاوه، چه بسیار مسائلی که امروزه درفلسفه اخلاق بدان ها پرداخته می شود ولی در گذشته مطرح نبوده است.

متاسفانه بهره ما، مسلمانان، از فلسفه اخلاق بسیار اندک است. با اینکه دنیای غرب را چندان بهره ای از اخلاق نیست، اما از فلسفه اخلاق حظ وافری دارد. غرب هم زادگاه فلسفه اخلاق و هم پرورشگاه آن است. این در حالی است که روزگاری دنیای اسلام ستاره درخشانی در سپهر اخلاق بوده و پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله وسلم هدف ازبرانگیخته شدن خود را تکمیل مکارم اخلاقی می دانست.

باری، در حدود پنجاه سال است که فلسفه اخلاق در میان مسلمانان موضوع تحقیق قرار گرفته و در این مدت، در حدود پنجاه کتاب به فارسی و عربی تالیف وترجمه شده است. ظاهرا نخستین کتابی که درباره فلسفه اخلاق منتشر شده، جزوه ای است با عنوان قانون اخلاق، به قلم غلامرضا رشید یاسمی که در سال 1307 منتشرشده و حجم آن به اندازه یک مقاله (کمتر از بیست صفحه) است. این جزوه - که ازتاریخ انتشار آن نزدیک به هفتاد سال می گذرد - هیچ گاه مورد توجه قرار نگرفت وبرتحقیق درباره فلسفه اخلاق رایج شده است.

در کتاب شناسی حاضر، به معرفی کتابهایی پرداخته شده که درباره فلسفه اخلاق (با نگرش اسلامی یا غیر آن)، به فارسی یا عربی، تالیف یا ترجمه شده است. (1) در این انگیزنده دیگران در توجه به فلسفه اخلاق نشد. تنها در پنجاه سال اخیر است که کتاب شناسی، آثاری که تا پایان آذر 1374 به صورت کتاب چاپ شده معرفی گردیده است. جزوه های درسی و مقالات نشریات بیرون از دایره تحقیق این کتاب شناسی است. شایان ذکر است که درباره علم اخلاق چند کتاب شناسی مستقل تهیه شده که مشخصات آنها چنین است:

- ابوالحسن مطلبی، کتابشناسی توصیفی اخلاق و آداب اسلامی، آینه پژوهش(سال دوم، شماره چهارم، آذر و دی 1370)، ص 102 - 118 و (سال دوم، شماره پنجم،بهمن و اسفند 1370)، ص 97 - 107;

محمدتقی دانش پژوه، چند اثر فارسی در اخلاق، فرهنگ ایران زمین (تهران:1352)، ج 19، ص 261 - 284.

همچنین یادآور می شویم که در کتاب دین نامه های ایران (کتاب شناسی موضوعی کتابهای دینی ایران) (2) ، به قلم سید محمدباقر نجفی، یک فصل (ص 182 - 201) به معرفی کتابهایی پرداخته شده که درباره اخلاق اسلامی است.

آخر سخن اینکه دونالدسون در کتابی تحت عنوان مطالعاتی در اخلاق مسلمانان (3) ، (Studies in ، (Ethical Theories in Islam) گزارشی از علم اخلاق در جهان اسلام ارائه کرده اند که پژوهشگران را به کار می آید. (5)

×××1- اتکینسون، آر. اف. درآمدی به فلسفه اخلاق، ترجمه سهراب علوی نیا،تهران، مرکز ترجمه و نشر کتاب، 1369 - 1370، 234 ص، رقعی.

مطالب این کتاب در هفت فصل گنجانده شده و در آن به اختصار به تعریف فلسفه اخلاق، بررسی مسائلی از درون علم اخلاق، مسائلی که درباره اخلاق است(پایگاه احکام اخلاقی) و رابطه اخلاق و علم و دین پرداخته شده است. خلاصه مطالب هر فصل در پایان آن آمده و درانتهای کتاب، به تعریف اصطلاحات کتاب پرداخته و کتاب شناسی فلسفه اخلاق (ص 205 - 212) ارائه شده است.

عناوین اصلی کتاب چنین است: سرآغاز، تعارض تکالیف، خود ودیگران، حسن و قبح: ستایش و نکوهش، پایگاه احکام اخلاقی (1)،پایگاه احکام اخلاقی (2)، اخلاق و علم و دین.

2- اخوان، محمد. مقایسه ای میان اخلاق کانت و اخلاق اسلامی، (ویراسته ابوالفضل طریقه دار). قم، انتشارات اشراق، 1373، و + 180 ص،وزیری (عنوان روی جلد: اخلاق کانت و اخلاق اسلامی.)

در فصل اول کتاب، با عنوان «بازگویی مکتب اخلاقی کانت » به ماهیت ویژگیها و محتوای اخلاق از نظر کانت و مفاهیم اساسی واصول موضوعه در اخلاق کانت پرداخته شده است. در فصل دوم، باعنوان «بازگویی مکتب اخلاقی اسلام » ماهیت، ویژگیها و محتوای اخلاق از نظر اسلام و مفاهیم اساسی و اصول موضوعه در اخلاق اسلامی ذکر گردیده است. فصل سوم عهده دار «مقایسه میان اخلاق کانت و اخلاق اسلامی » است و در ضمن آن، چند انتقاد نسبت به فلسفه اخلاق کانت درج شده است.

3- بدوی، عبدالرحمن. الاخلاق عند کنت، کویت، وکالة المبطوعات،1979، 235ص، وزیری.

کتاب حاضرشامل دوبخش است: مساله متافیزیک واخلاق. دربخش اول، از جمله، به این مسائل پرداخته شده است: نظر کانت درباره متافیزیک، در دوره قبل از انتقاد; آیا متافیزیک ممکن است؟آیا ریاضیات خالص ممکن است؟ علیت. در بخش دوم، این مسائل نیزبررسی شده است: کوشش کانت برای وضع مذهب در اخلاق، بنیادگذاری متافیزیک اخلاق، انتقال از فلسفه اخلاقی ملی به متافیزیک اخلاق، مفاهیم اساسی در اخلاق، انتقال از متافیزیک اخلاق به نقدعملی محض، وجدان، دیالکتیک عقل عملی، روشهای عقل عملی محض، تکلیفهای انسان دربرابرخودبه عنوان یک موجود زنده،تکلیفهای انسان در برابر خود به عنوان یک موجوداخلاقی تنها،تکلیفهای انسان دربرابردیگران، روشهای اخلاقی.

4- بدوی،عبدالرحمن.الاخلاق النظریة، کویت، وکالة المبطوعات، 1975،288ص، وزیری.

این اثر دربردارنده دو بخش است: مقدمات و مفاهیم اساسی دراخلاق. در بخش اول، از «تجربه اخلاقی در نزد روه و شیلر و گورویچ »،«اخلاق صوری و اخلاق عینی »، «تکلیف اخلاقی در نزد کانت »،«اخلاق عینی » و «اخلاق پوزیتیویستی » سخن گفته شده است. دربخش دوم - که بیش از دویست صفحه را شامل می شود - به بررسی «وجدان »، ارزشهای اخلاقی »، «تکلیف »، «فضیلت »، «مسؤولیت وحریت » و «اصول حیات اخلاقی » پرداخته شده است.

5- حائری یزدی، مهدی. کاوشهای عقل عملی، فلسفه اخلاق، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1361، شانزده + 269 ص، وزیری.

مطالب کتاب در ذیل پنج بخش گنجانیده شده است: یگانگی چیستی فلسفه و چیستی انسان، انتولوژی بایستی و استی، منطق وصورت بایستی ها و استی ها، منطق ماده استی ها و بایستی ها، بحثی ازمتون کلام اسلامی. نویسنده در ذیل این عناوین به رابطه حکمت نظری و حکمت عملی، معنای مستقلات عقلیه، عدل و مراتب آن، حسن وقبح عقلی و مباحثی دیگر پرداخته است. برخی از مطالب کتاب خارج از موضوع فلسفه اخلاق است.

6- راسل، برتراند. اخلاق و سیاست در جامعه، ترجمه محمود حیدریان،تهران، انتشارات بابک، 1355، 323 ص، وزیری.

کتاب مزبور دربردارنده دو بخش است. بخش اول، با عنوان «علم اخلاق »، مشتمل بر چهارده فصل و بخش دوم، با عنوان « رابطه اخلاق با سیاست، تعارض احساسات »، مشتمل بر ده فصل است. نه فصل نخستین این کتاب در سالهای 1945 - 1946م. و بقیه کتاب، بجز فصل دوم از بخش دوم، در سال 1953م. نوشته شده است.

نویسنده در مقدمه کتاب آورده است: «هدف ما در این کتاب بیان دو منظور است: اول، بیان اخلاقیات عملی(غیر نظری) و دوم، به کاربردن این اخلاقیات در مسائل مختلف سیاسی زمان حاضر.» (ص 9)بخش دوم کتاب خارج از موضوع این کتاب شناسی(فلسفه اخلاق)است. در بخش اول نیز، به صورت پراکنده، به مسائلی پرداخته شده که در شمار مسائل فلسفه اخلاق قلمداد می شود.

عناوین بخش اول کتاب چنین است: کلیات، منابع معتقدات واحساسات اخلاقی، مجموعه قوانین یا نوامیس اخلاقی،اخلاق به عنوان وسیله، خوب و بد یا خیر و شر، خیر جزئی و خیر عمومی: خوبی جزیی وخوبی کلی،الزام اخلاقی، گناه، جدال اخلاقی، معرفت اخلاقی،قدرت اخلاق، تولید و توزیع، سنت اخلاقی، ضمانت اجرایی اخلاق.

7- رشید یاسمی، غلامرضا. قانون اخلاق، تهران، رمضانی، 1307.

نخستین کتاب مستقلی که درباره فلسفه اخلاق به فارسی منتشرشده همین اثر است. این کتاب نخستین بار به صورت سلسله مقالاتی در شش شماره سال هشتم مجله «شفق سرخ » منتشرشد. سپس به صورت کتابچه ای به اهتمام م. رمضانی در سال 1307 به چاپ رسید.پس از آن در ضمن کتابی با عنوان مقاله هاورساله ها (گردآوری ایرج افشار ومحمد رسول دریاگشت، تهران:بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار،1373، ص 377 - 388، قطع وزیری)، منتشر گردید. اطلاعات کتاب شناسی این اثر از کتاب مزبور استخراج شده است.

در کتاب حاضر که مقاله ای است در دوازده صفحه - پس از بررسی این مطلب،که عمل به طبیعت ولذت جویی ونفع پرستی نمی تواند قانون اخلاق باشد، به تبیین این نکته پرداخته شده که تکلیف ساده غیرمشروطیا تکلیف خالص بنیان قانون اخلاقی است. سپس به تشریح و تایید نظرکانت در این باره پرداخته و قانونهای سه گانه اخلاقی او نقل شده است.

8- ژکس. فلسفه اخلاق، حکمت عملی، ترجمه سید ابوالقاسم پورحسینی،چاپ دوم، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1362، 136ص، رقعی.

این کتاب ترجمه چند فصل از کتاب ژکس است که مترجم نه نام شخصی او را ذکر کرده ونه عنوان کتابش را. مطالب کتاب در ده فصل گنجانیده شده است. درفصل اول، به تعریف علم اخلاق، اهمیت وموضوع آن پرداخته شده است. فصل دوم درباره «وجدان اخلاقی » وویژگیهای آن است. فصل سوم عهده دار بحث درباره «اصطلاحات ومفاهیم اخلاقی » (خیر، وظیفه، حق) و رابطه آنها با یکدیگر است. درفصل چهارم، از «آراء اخلاقی »(اخلاق مبتنی بر سعادت، اخلاق مبتنی بر لذت، اخلاق مبتنی بر اصالت فایده)، سخن به میان آورده شده است. فصل پنجم تادهم درباره «اخلاق مبتنی بر مجاهده و عدم تعلق و قطع علاقه »، «اخلاق مبتنی بر کمال »، «اخلاق مبتنی بر احساس »، «اخلاق مبتنی بر تکلیف »، «اخلاق مبتنی براصالت حیات » و «اخلاق بر اساس علم الاجتماع » است.

9- سبحانی، جعفر. حسن و قبح عقلی یا پایه های اخلاق جاودان: بحثهایی درعقاید و کلام، نگارش علی ربانی گلپایگانی، چاپ دوم، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1370، 222ص، وزیری.

کتاب حاضر عهده دار اثبات حسن و قبح عقلی و ارتباط حکمت نظری و حکمت عملی است. در پیشگفتار و مقدمه کتاب، به جایگاه بحث حسن و قبح در فلسفه اخلاق اشاره و گفته شده که این بحث درکتاب حاضر از سه زاویه فلسفه، کلام و فلسفه اخلاق مورد بررسی قرارگرفته است.

مطالب کتاب در چهارده فصل گنجانیده شده و عناوین آن چنین است: تاریخ طرح مساله، آراء و نظریات در مساله، مقصود از ذاتی بودن حسن و قبح چیست؟ آیا نزاع کلی است یا جزئی؟ ملاکهای حسن وقبح، عقل نظری و عقل عملی، حسن و قبح عقلی از یقینات است نه ازمشهورات، قضایای خود معیار در حکمت عملی، دلایل منکران حسن و قبح عقلی، نتایج مساله تحسین و تقبیح عقلی، مبانی اخلاقی ومکاتب غربی، حسن و قبح از دیدگاه اصل تغییر حرکت و تکامل،چگونگی ارتباط حکمت عملی با حکمت نظری، حسن و قبح ازدیدگاه علامه طباطبائی رحمه الله.

10- صانعی دره بیدی، منوچهر (ترجمه و تالیف). فلسفه اخلاق در تفکرغرب، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1368، 253ص، وزیری.

اثر مزبور شامل دو بخش است: تاریخ اخلاق و شرح حوزه های اخلاق جدید. بخش اول ترجمه مقاله تاریخ اخلاق در دایرة المعارف فلسفه، ویراسته پل ادواردز است. این مقاله به قلم رازیل آبلسون و کای نیلسون می باشد. بخش دوم ترجمه شش مقاله از شش کتاب است که نامهای آنها آمده است.

در بخش اول کتاب، از این مسائل سخن گفته شده است: علم اخلاق در یونان، اخلاق در دوره یونانی مآبی و رومی، اخلاق در قرون وسطی، مراحل اولیه اخلاق در عصر جدید، اخلاق در قرن نوزدهم،غیر طبیعت گرایی معاصر، طبیعت گرایی در امریکا، عدم شناخت گرایی در اخلاق معاصر، نظریات متاخر در باب مباحث اخلاق. بخش دوم کتاب شامل این مسائل است: اخلاق مبتنی بر سودگرایی، شهودگرایی و حس اخلاقی، عاطفه گرایی، نظام اخلاقی کانت، اخلاق در حوزه پدیدارشناسی آلمان، تکلیف شناسی.

11- فیروز، شیر زمان. فلسفه اخلاقی ناصرخسرو و ریشه های آن، مقدمه رضاشعبانی، اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، 1371، ی+ 360 ص، وزیری.

دربردارنده سه بخش است: تاریخچه فلسفه اخلاق اسلامی، فلسفه اخلاقی ناصرخسرو: حکمت نظری، فلسفه اخلاقی ناصرخسرو:حکمت عملی. در بخش اول، علی رغم عنوان آن، اجمالی از تاریخ علم اخلاق اسلامی آمده است و نه فلسفه اخلاق. در بخش دوم، دیدگاه ناصرخسرو درباره نفس، قوه های نفس، شناخت نفس، علم، عمل، طاعت و امثال آن بررسی شده است. بخش سوم عهده دار گزارش دیدگاههای ناصرخسرو درباره فضایل و رذایل اخلاقی (زهد، توبه،خوی نیک، میانه روی، کبر، حسد و مردم آزاری) است. بخش دوم مستند به آثار منثور ناصرخسرو و بخش سوم مستند به اشعار اوست.

12- کانت، ایمانوئل. بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق [گفتاری در حکمت کردار].ترجمه حمید عنایت و علی قیصری، تهران، انتشارات خوارزمی،1369، نه + 166ص، رقعی.

کتابی است مختصر و مهم که در سال 1785 م. تالیف شده و برهمه افرادی که در باب فلسفه اخلاق تحقیق کرده اند، تاثیری بس شگرف گذاشته است. موضوع این کتاب تحقیق درباره اصل غایی اخلاق است و روش کانت در این کتاب چنان است که در پیشگفتارگفته است: «در این اثر، من روشی را برگزیده ام که به گمان خودم، مناسبترین روش [در چنین پژوهشی] است و[آن اینکه] به شیوه تحلیلی از معرفت عام، به تعیین اصل غایی آن رسیده ام و سپس به شیوه ترکیبی، از بررسی این اصل و ریشه های آن دوباره به معرفت عامی که مصداق آن اصل بوده بازگشته ام.» (ص 10 - 11)

مطالب کتاب در پیشگفتار و سه بخش گنجانیده شده است. دربخش اول، به «گذار از معرفت عقلی معمولی اخلاق به [معرفت]فلسفی [اخلاق]» پرداخته است. بخش دوم درباره «گذار از فلسفه مردم پسنداخلاق به مابعدالطبیعه اخلاق »است وبخش سوم عهده داربحث از «گام بازپسین از مابعدالطبیعه اخلاق به نقد عقل ناب عملی » می باشد.

لازم به ذکر است که در شرح و تفسیر کتاب حاضر چند کتاب مستقل نوشته شده که مشخصات آنها در یادداشت مترجمان آمده است. همچنین اغلب افرادی که کتابی درباره کانت نوشته اند بخشی ازآن را به نظریات اخلاقی کانت اختصاص داده اند; مثلا فردریک کاپلستون، در جلد ششم تاریخ فلسفه و استفان کورند، در کتاب فلسفه کانت. در این باره، همچنین رجوع کنید به: احمد احمدی، کانت و اساس مابعدالطبیعه اخلاق، «فلسفه » (شماره سوم، بهار 1356، ص 50 - 66).

13- گرگوار، فرانسوا. مشارب عمده اخلاقی، ترجمه سید ابوالقاسم پورحسینی،تهران،انتشارات دانشگاه تهران، 1360، د+102ص، وزیری.

مطالب کتاب در نه فصل گنجانیده شده است. در فصل اول، از«معنی و فایده مطالعه تاریخی مشارب اخلاقی » بحث شده و در فصل دوم، به «انواع مشارب اخلاقی »(اخلاق متعالی، اخلاق مبتنی براصالت طبیعت، اخلاق مبتنی بر اصالت فعل) پرداخته شده است.فصل سوم درباره «اخلاق غیر مذهبی متعالی » است و اخلاق از نظرافلاطون، ارسطو، مونتنی، پاسکال، دکارت و دیگران بررسی شده است. در فصل چهارم و پنجم، «اخلاق دینی » و «اخلاقهای دینی »مورد بحث قرار گرفته است. فصل ششم تا هشتم درباره «اخلاق مبتنی بر اصول طبیعت گرایی » و «اخلاق مبتنی بر اصل فعالیت » و«اخلاق مبتنی براصالت فعل »است.درآخرین فصل،نتیجه گیری شده است.

14- مدرسی، سید محمدرضا. فلسفه اخلاق: پژوهش در بنیانهای زبانی، فطری،تجربی، نظری و دینی اخلاق، ویراسته غلامعلی تفنگدار، تهران، سروش،1371، 347 ص، وزیری.

کتاب حاضر صورت بسطیافته و کامل شده کتاب دیگری از همین نویسنده با عنوان فلسفه ارزشها (چاپ دوم، قم. انتشارات هجرت،1404 ق.، 94 ص، رقعی) است.این کتاب، به گفته نویسنده، «بررسی وپژوهشی جامع، از مسائل و مشکلات مطرح شده در فلسفه اخلاق درعصر حاضر،است که از سرچشمه وحی و سخنان معصومان علیهم السلام مددجسته و عمدتا از دیدگاه فلسفه و کلام اسلام و علم اصول مورد تحقیق قرار گرفته است. این پژوهش دیدگاهها و مکاتب فیلسوفان و عالمان غربی رانیزمورد ملاحظه قرارداده و مطالبی را از آنان ارائه کرده و یامورد نقد قرارداده است.» (ص 8)

عنوانهای اصلی کتاب چنین است: حکمت نظری و حکمت عملی،مفاهیم در قضایای ارزشی، لزوم تبیین و تفکیک مفاهیم واژه ها،پژوهش در مفاهیم حسن وقبح و دیگرواژه های اخلاقی،کیفیت وجودی ارزشها،اخلاق تجربی، اخلاق نظری، همسویی اخلاق تجربی و اخلاق نظری، اخلاق ارسطو و نظریه توسط، بررسی پایه های اخلاق در فلسفه کانت،اخلاق اصالت نفع، نیت و هدف، حسن و قبح عقلی، عقل نظری و عقل عملی، هست ها و بایدها، ارزشهای اخلاق و دین و حقوق.

15- مصباح، محمدتقی. فلسفه اخلاق، چاپ چهارم، تهران، انتشارات اطلاعات، 1373، 204 ص، وزیری، عنوان روی جلد:(دروس فلسفه اخلاق).

ازمهمترین کتابهایی می باشد که درباره فلسفه اخلاق با نگرشی اسلامی به فارسی تالیف شده است. این کتاب شامل سلسله درسهای نویسنده در «مؤسسه در راه حق » است که درسال 1361-1362 تدریس و در آن، یک دوره مختصر فلسفه اخلاق تبیین شده است.

در بخش اول تا چهارم کتاب، از «فلسفه اخلاق »، «ویژگی مفاهیم اخلاقی »، «حسن وقبح عقلی » و «مفاهیم ارزشی » سخن گفته شده است.بخش پنجم تا دهم کتاب درباره «مکتبهای اخلاقی » است و در آن به مکتب لذت گرایی شخصی، اپیکوریسم، عاطفه گرایی، نظریه نیچه،نظریه کانت و مانند آن پرداخته شده است. در بخش یازدهم، «نظریه مختار» نویسنده آمده و در بخش دوازدهم تا چهاردهم، به «تبیین نظریه مختار» آمده است. در بخش پانزدهم تا هیجدهم کتاب، به «جمع بندی نتایج »، «مسؤولیت »، «آیا اخلاق مطلق است یا نسبی؟» و «رابطه اخلاق با دین » پرداخته شده است.

16- مطهری، مرتضی. آشنایی با علوم اسلامی، ج 2: کلام - عرفان - حکمت عملی، چاپ ششم، تهران، انتشارات صدرا، 1368، 240 ص، رقعی.

کتاب مزبور حاصل درسهای استاد مطهری برای دانشجویان سال اول و دوم دانشکده الهیات و معارف اسلامی است. این کتاب شامل سه بخش است: کلام، عرفان و حکمت عملی. تنها بخش سوم آن (ص 175 - 228)، که مشتمل بر هشت درس است، در حوزه این کتاب شناسی می باشد.

در این بخش، نخست به تعریف حکمت عملی پرداخته و گفته شده که از میان اقسام آن تنها به اخلاق می پردازیم. سپس تعریف علم اخلاق به دست داده شده و از «معیار درستی و نادرستی در اخلاق »سخن گفته شده است. آنگاه از میان نظریات اخلاقی، نظریه افلاطون،ارسطو، کلبیون، شکاکان، اپیکوریان، رواقیون و کانت گردیده است.

در تبیین نظریات فوق، اجمالا نقدی نیز بر آنها ذکر شده است. این کتاب ناتمام می باشد.

17- مطهری، مرتضی. جاودانگی واخلاق، قم، انتشارات 12 فروردین،بی تا، 60 ص، رقعی.

کتاب حاضر بخشی از سلسله بحثهای استاد مطهری در نقدمارکسیسم است که در سال 1355 مطرح گردیده است. این کتاب نخستین بار به اهتمام دکتر عبدالکریم سروش در کتابی با عنوان یادنامه استاد شهید مرتضی مطهری (تهران. سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1360، ج 1، ص 383 - 418) درج گردید و چاپ حاضر براساس همان کتاب است.

دراین کتاب، نخست حکمت نظری و حکمت عملی تبیین شده وسپس گزارشی از نظر برتراند راسل و علامه طباطبائی درباره اخلاق ارائه گردیده است. آنگاه از جاودانه یا موقت و نسبی بودن اخلاق به میان آمده و در ادامه گفته شده که به نظر برتراند راسل و علامه طباطبائی «اخلاق نمی تواند معیار داشته باشد» و خوب و بد «برهان بردار نیست، برهان در امور اعتباری نمی آید.» (ص 43) در پایان، نتیجه گرفته شده که «معنای خوب بودن ونبودن وباید ونباید، دوست داشتن و دوست نداشتن است » (ص 58)، ولی «در عین حال، این خوبی ها وبدی ها می تواند مشترک کلی و دایم باشد.» (ص 60)

متن کامل و منقح کتاب حاضر در جلد سیزدهم مجموعه آثار استادمطهری و نیز در کتاب نقدی بر مارکسیسم چاپ شده است.

18- مطهری،مرتضی.فلسفه اخلاق، تهران، انتشارات صدرا، 1366،323 ص، رقعی.

کتاب یاد شده شامل دوازده سخنرانی از استاد مطهری است که دردو بخش تنظیم گردیده است. بخش اول شامل نه سخنرانی است که درسال 1351 ایراد شده و بخش دوم - تحت عنوان ضمیمه - شامل سه سخنرانی می باشد که در زمانهای گوناگون القا شده است. این سخنرانیهابیشتر درباره به نظریه های اخلاقی و نقد آنهاست، گرچه مباحث دیگری نیز در آنها مطرح گردیده که خارج از موضوع فلسفه اخلاق است.

عناوین اصلی کتاب عبارت است از: فعل طبیعی و فعل اخلاقی،نظریه عاطفی و نظریه فلاسفه اسلامی، نظریه وجدانی، نظریه زیبایی،نظریه پرستش، کرامت نفس محور اخلاق اسلامی، خود و ناخود،خودشناسی، بحرانهای معنوی و اخلاقی در عصر حاضر، اخلاق کمونیستی، مساله خودی در اخلاق، معیار فعل اخلاقی و مکتب اخلاقی راسل. بحث اخیر بخشی از سخنرانی ایشان درباره اخلاق کمونیستی است که مستقلا در پایان کتاب آورده شده است.

19- مغنیة، محمدجواد. فلسفه الاخلاق فی الاسلام، چاپ دوم بیروت،دارالعلم للملایین، 1979، 231 ص، وزیری.

کتاب حاضر دربردارنده درسهایی است که نویسنده در «دارالتبلیغ حوزه علمیه قم » تدریس کرده است. همه مطالب کتاب درباره فلسفه اخلاق نیست، بسیاری از مطالب خارج از این نیز موضوع هم در کتاب یافت می شود.

برخی از عناوین کتاب چنین است: درباره اخلاق، اخلاق وجریانهای اخلاقی، اخلاق نظری و اخلاق عملی، الزام مسؤولیت، جزا،نیت، جهد، فضایل عملی، علم، عدل، مادی و معنوی بودن انسان،کنترل نفس، اخلاق اهل بیت.

20- مور، جورج ادوارد. اخلاق، ترجمه اسماعیل سعادت، تهران،شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1366، یازده + 186 ص، رقعی.

کتاب فوق درسال 1912م. درپاسخ به یک سلسله پرسشهایی از این قبیل نوشته شده است: «وقتی می گوییم فعلی درست است یا باید آن راانجام داد، روی هم رفته، مقصودمان از این سخن چیست؟ وقتی می گوییم حالتی از امور خوب یا بد است، مقصودمان از گفتن این سخن چیست؟ آیا می توانیم صفتی کلی بیابیم که مشترکابه همه افعال درست، صرف نظر از تفاوتهایشان در دیگر وجوه با یکدیگر، بدون استثنا تعلق داشته باشد و جز به افعال درست به هیچ فعل دیگری تعلق نداشته باشد؟» (ص 2) نویسنده، در ادامه، آورده است: «من می خواهم در این کتاب مسائلی دقیقا از همین نوع را، که بر سر هر یک از آنهااختلاف جدی وجود دارد، مورد بحث قرار دهم.» (ص 3) وی نخست نظریه ای را که از همه نظریات دیگر ساده تر است عنوان می کند سپس همه اعتراضاتی را که نسبت به آن وجود دارد مطرح می سازد و به تحلیل آنها می پردازد.

مطالب کتاب در ذیل هفت عنوان گنجانیده شده است: مذهب اصالت فایده (درد و بخش)، عینیت احکام اخلاقی، نتایج: معیاردرست و غلط، اراده آزاد، ارزش ذاتی.

21- وارنوک، ج. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق ا.لاریجانی. چاپ دوم، تهران، مرکز ترجمه و نشر کتاب، 1368، یازده +218 ص، رقعی.

«مقصود این رساله بررسی جامع و مختصری است از فلسفه اخلاق در آثار انگلیسی، تقریبا از اوایل قرن حاضر.» (ص 1) به نظرنویسنده، «تمام این سیستمهای جاافتاده فلسفه اخلاق در آثار انگلیسی،که به توالی در قرن حاضر به منصه ظهور رسیده اند - صرف نظر ازمهارت تحسین انگیز صاحبان آنها - یکسره بی فایده بوده اند.» (ص 2) ازاینرو، وی در این کتاب به نقد نظریه شهودگرایی، احساس گرایی وهدایت گرایی پرداخته است.

اصل کتاب در حدود صد صفحه است ولی ترجمه فارسی آن به بیش از دویست صفحه رسیده است. عنوانهای اصلی کتاب عبارت است از: شهودگرایی، احساس گرایی، هدایت گرایی، محتوای اخلاقیات، طبیعت گرایی و نگرشی به آینده.

22- هاشمی، سیدابوالقاسم. منطق نظری، منطق عملی، اخلاق، تهران،مؤلف، 1365، ج 1، 457 ص، وزیری.

بخشی از کتاب درباره منطق نظری و منطق عملی و بخش دیگری از آن (ص 309 - 346) درباره فلسفه اخلاق است. در این بخش، نظریه اصالت لذت و اصالت عاطفه و اصالت عقل در فلسفه اخلاق تبیین ونقد شده و از فلسفه اخلاقی سقراط و افلاطون و ارسطو و کانت ودیگران سخن گفته شده است. برخی از مباحث این بخش خارج ازموضوع فلسفه اخلاقی می باشد.

23- یالجن، مقداد. الاتجاه الاخلاقی فی الاسلام (دراسة مقارنة)، مصر، مکتبة الخانجی، 1392، 404 ص، وزیری.

کتاب حاضر دربردارنده سه باب و یک خاتمه است. باب اول ذیل عنوان «مفهوم، هدف، عرصه و اهمیت اخلاق در نظر اسلام » شامل چهار فصل است: بررسی مفهوم رویکرد اخلاق در اسلام، هدف اخلاق، عرصه اخلاق، اهمیت اخلاق در زندگی اسلام. باب دوم باعنوان «پایه های اخلاق در دیدگاه اسلام » مشتمل بر هفت فصل است:پایه متافیزیکی و اعتقادی، پایه واقعی و علمی، ملحوظ داشتن طبیعت انسان، مسلح شده به حریت اخلاقی، تقریر اصل الزام و التزام اخلاقی،تاکید بر مسؤولیت اخلاقی، اثبات جزای اخلاقی. در باب سوم، تحت عنوان «ارزشهای اخلاقی در نظر اسلام »، سه فصل آمده است: معیارهای اخلاقی، حقیقت ارزشهای اخلاقی، ارزشهای اخلاقی در میان فرد وجامعه. خاتمه کتاب شامل مهمترین نتایج کتاب است و در آن، ازجمله، به این مسائل اشاره رفته است: رویکرد اخلاقی در اسلام میان فرد و جامعه، توانایی اخلاق اسلامی برای همگامی با دگرگونیهای زندگی و شکلهای گوناگون آن، اخلاق اسلامی کامل ترین و شایسته ترین اخلاق برای زندگی انسان است.

پی نوشتها:

1- در فهرستها و کتابشناسیها مشخصات چند کتاب درباره فلسفه اخلاق آمده است که دسترسی به آنها ممکن نشد وطبعا در این کتابشناسی معرفی نشده است. بی فایده نیست که مشخصات این کتابها در ذیل آورده شود: یوسف موسی. فلسفة الاخلاق فی الاسلام (چاپ دوم: مطبعة الرسالة، 1945); اندریه کرسون. الاخلاق فی الفلسفة الحدیثة. ترجمه عبدالحلیم محمود و دیگران. (دار احیاء الکتب العربیة، 1949); همان. المشکلة الاخلاقیة والفلاسفة. ترجمه عبدالحلیم محمود و دیگران. (دار احیاء الکتب العربیة، 1925); عبدالرحمن بدوی. هل یمکن قیام اخلاق وجودیة. (مکتبة النهضة المصریة، 1953); توفیق طویل. مذهب المنفعة العامة فی فلسفة الاخلاق. (مکتبة النهضة المصریة، 1953); عادل عوا. المذاهب الاخلاقیة. (چاپ دوم: مطبعة جامعة دمشق،1963); احمد محمود صبحی. الفلسفة الاخلاقیة فی الفکر الاسلامی. (مطبعة دارالمعارف، 1969).

2- کلن، آکادمی علمی اسلامی، 1987

3- لندن، 1953

4- لیدن، انتشارات بریل، 1991

5- در این زمینه همچنین رجوع شود به: مهدی محقق. دومین بیست گفتار در مباحث ادبی و تاریخی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم در اسلام. (چاپ اول: تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مگ گیل ودانشگاه تهران، 1369). ص 72 - 89، مقاله مبانی اخلاق فلسفی در اسلام، علی اضغر حلبی. تاریخ تمدن اسلام:بررسی هایی چند در فرهنگ و علوم عقلی اسلام. (چاپ دوم: انتشارات اساطیر، 1372). ص 178 - 209.

موافقین ۰ مخالفین ۰ ۸۹/۰۲/۰۷
مرتضی حدادی

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی